مقدمه

با گسترش پیام اسلام به جوامع و ملیت های مختلف، نیاز به ارائه ترجمه متون اسلامی مخصوصا قرآن بیش از پیش شده است. اما ترجمه های نادرست، غیر دقیق، ناقص و بدون حفظ اصل امانت داری، نه تنها به گسترش اسلام کمک نمی کنند بلکه امکان تحریف ، گمراهی و سوء استفاده مغرضان را فراهم می سازنند.
یک مترجم با چالشهای بسیاری مواجه است. لازم است که مترجم متون اسلامی، از حد استفاده از ادبیات مانند علم صرف، نحو و بلاغت فراتر رفته و با بررسی تخصصی اصطلاحات و جملات، از علوم مختلفی مثل تفسیر، معرفت شناسی، اصول و تمامی علوم هرمنوتیک استفاده کند. این در حالیست که چون در ترجمه، امکان توضیح مفصّل مانند تفسیر نیست، مترجم ناچار به انتخاب کلمات و جملات مختصر ولی با حفظ اصول مذکور، است.
اگرچه یک مترجم در مقام رفع ابهامات و اختلافات تفسیری نیست، اما بدون احاطه به آنها، در انتخاب کلمه و ساختار ادبیاتی مناسب دچار اشتباه می شود.
در ضمن، بسیاری از افرادی که به زبان دوم یا سومی که می دانند ترجمه می کنند، دانسته ها و تجربیات آنها مخلوطی از اطلاعات زبان های مختلف است و لزوما کلمه منتخَب آنها، شایسته متنی تخصصی مانند قرآن یا دعای از زبان معصوم علیه السلام نیست.

مقاله حاضر، نمونه ای از تجربیات به دست آمده در طی ترجمه متون اسلامی و به طور خاص، ترجمه قرآن کریم به زبان انگلیسی در مسجد الرضا علیه السلام (Al-Rida) در سیدنی استرالیا با نظارت این حقیر است. برای سهولت مقایسه، فقط چند ترجمه انگلیسی دیگر ذکر شده است.

نمونه هایی از اشتباهات رایج در ترجمه قرآن

۱. استفاده از زبان قدیمی و کلمات غامض و غیر رایج

الف. زبان زمان شکسپیر!

اگرچه ما اذعان داریم که همه قرآن با ترجمه کردن قابل فهم نیست، اما قرآنی که «هدی للناس» است، نباید با زبانی ارائه شود که فقط گروه معدودی از جامعه آن را می فهمند. مقایسه:

Yusufali: Thee do we worship, and Thine aid we seek.
Al-Rida: Only You (O Allah!) we worship and only You we seek help from.

ب. تغییرات ایجاد شده در زبان در طول زمان

عدم دقت در این کلمات، ترجمه قرآن را برای نسل جدید و افرادی عادی جامعه که مطالعه ای در ادبیات ندارند، کم استفاده و حتی گمراه کننده می کند.

❖ کلماتی در گذشته معنی بد داشتند ولی به مرور زمان معنی خوب پیدا کرده اند:

• wicked و awesome (قبلا معنی بسیار بد داشتند ولی الان بیشتر به معنای خوب هستند).

• Nice (قبلا معنی احمق داشت ولی الان به معنای خوب است)

❖ کلماتی که معنی آنها تغییر کرده است:

• aweful (قبلا به معنای ترسناک بود ولی الان یعنی بسیار بد)

• استفاده از کلمه breast و bosom برای «صدر» : این کلمات در انگلیسی امروز، به معنی «پستان» می باشند و استفاده آنها در ترجمه کلمه «صدر» در قرآن، حتی به بی احترامی به قرآن بیشتر شبیه است! به ترجمه های زیر از آیه 125 سوره الانعام و برگردان آنها به فارسی با در نظر گرفتن فهم یک انگلیسی زبان امروزی توجه بفرمایید:

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Shakir: Therefore (for) whomsoever Allah intends that He would guide him aright, He expands his breast for Islam, …

هر کس خدا بخواهد هدایت کند، او پستان آن فرد را برای اسلام گسترش می دهد

… and (for) whomsoever He intends that He should cause him to err, He makes his breast strait and narrow as though he were ascending upwards …

هر کس خدا بخواهد گمراه کند، پستان آن فرد را چنان صاف و باریک میکند که انگار او دارد به سمت بالا می رود.

thus does Allah lay uncleanness on those who do not believe;

این گونه است که خدا کثیفی را برای کسانی که باور نمی کنند می نهد.

Pickthall: And whomsoever it is Allah’s will to guide, He expandeth his bosom unto the Surrender, …

هر کس خدا بخواهد هدایت کند، او پستان آن فرد را تا حد تسلیم شدن برای اسلام گسترش می دهد.

… and whomsoever it is His Will to send astray, He maketh his bosom close and narrow as if he were engaged in sheer ascent.

هر کس خدا بخواهد گمراه کند، او پستان آن فرد را آن چنان نزدیک و باریک می کند که انگار درگیر بالا رفتن شدید شده است.

Thus Allah layeth ignominy upon those who believe not.

این گونه خدا بی آبرویی را برکسانی که باور نمی کنند می نهد.

Yusufali: Those whom Allah (in His plan) willeth to guide,- He openeth their breast to Islam; those whom He willeth to leave straying,- He maketh their breast close and constricted, as if they had to climb up to the skies: thus doth Allah (heap) the penalty on those who refuse to believe.

هر کس خدا بخواهد هدایت کند، او پستان آنها را باز می کند و هر کس خدا بخواهد رها کند تا گمراه شود، او پستان آنها را آن چنان نزدیک و منقبض می کند که انگار آنها خودشان را به سوی آسمانها بالا می کشند. این گونه خدا کسانی را از باور کردن سر باز می زنند، جریمه می کند.

در این مثالها، خوانندگان محترم می توانند عمق بعضی مشکلات ترجمه ها را مشاهده نمایند.

۲. ساختن کلمات برای ترجمه اصطلاحات قرآنی در حالی که فقط به مفهوم «کلمات» توجه شده است و نه به مفهوم کل یک ترکیب

A phrase means something that may be different to the collection of the meaning of each word! In this verse the instability is related to one’s faith and without mentioning that, the reader can get confused that it is about a physical slipping!

در این مثال، بدون توجه به مفهوم کلی عبارت، ممکن است که ترجمه به خواننده این گونه القاء کند که منظور قرآن کریم، لغزش جسمانی فرد است. در حالی که منظور لغزش در ایمان است.

وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا

Qarib: Do not take oaths to deceive each other, lest
your foot should slip after its firmness, …
Shakir: And do not make your oaths a means of deceit between you, lest a foot should slip after its stability …
Pickthall: Make not your oaths a deceit between you, lest a foot should slip after being firmly planted …
Yusufali: And take not your oaths, to practice deception between yourselves, with the result that someone’s foot may slip after it was firmly planted, …
Al-Rida: And (O People!) Do not take oaths to deceive each other, as it causes instability in your faith (even) after it has been a firm belief …

مثلاً برای «في سبیل الله» بسیاری ترجمه “in the path of Allah” را کرده اند. در حالی که برای یک انگلیسی زبان، این یعنی راهی وجود دارد که خدا صاحب آن است یا راهی است که به خدا (به صورت فیزیکی) منتهی می شود. در این جا، ترجمه صحیح می تواند “for the cause of Allah” باشد.

۳. انتخاب کلمات بر اساس فهم عامی و نه ترجمه تخصصی

الف. گاهی در ترجمه انگلیسی، از مترادف کلماتی استفاده شده است که در یک زبان سوم مثل فارسی، اردو یا حتی عربی معاصر معمول است.
عزیز: در متون فارسی و حتی عربی، این کلمه به معنای «محترم» استفاده می شود. در حالی که در قرآن بیشتر معنای نفوذ ناپذیر یا غیرقابل انفعال است.

ب. «الرحمن و الرحیم» ، کلمات مترادف در انگلیسی ندارند و ناچار باید آنها را با چند کلمه توضیح و ترجمه کرد. ساده سازی ترجمه مثل آنچه که در فارسی هم مرسوم است، خواننده را به فهم عمیق و به دنبال تفسیر رفتن تشویق نمی کند. همه کسانی که حتی کمی با عربی آشنا هستند می دانند که «الرحمن» به معنای بخشنده نیست و ترجمه «الرحیم» به مهربان کافی نیست. به این ترجمه ها دقت بفرمایید:

Masjid Al-Rida: the All-Merciful towards all existents (even the deniers of the Truth), the Kindest towards believers.
Qarib: the Merciful, the Most Merciful
Sarwar/Shakir/Pickthall: the Beneficent, the Merciful
Yusufali: Most Gracious, Most Merciful.

در این موارد، بدون ورود به تفسیر، امکان رساندن معانی وجود ندارد.

۴. ساده سازی در انتخاب کلمات

مثلاً برای همه کلمات «خالق» ، «بارئ» و «بدیع» ترجمه creator استفاده کرده اند! در حالی که بین آنها می توان تفاوت قائل شد:

The Creator (without any previous sample) :«بدیع»
Impeccable Creator :«بارئ»
The Creator (of everything) :«خالق»

۵. اشتباه در فهم آیات

بسیاری از آیات قرآن نیاز به اطلاعات تفسیری بیشتر دارند تا مفهوم کلی آیه مشخص شود. ترجمه هایی که با اتکا به اطلاعات ادبیات عرب به تنهایی نوشته شده اند، در بعضی از آیات، هر چند که کلمات آیه به خوبی ترجمه شده اند اما مفهوم کلی به خواننده القا نمی شود.

الف. در آیه زیر ، «لِ» در «لِمَا تَصِفُ» به معنای « در حمایت از » یا « به نفع » است که در حقیقت متضاد « علیه » است ، اما ترجمه ها دقت لازم را ندارند:
وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ ﴿۱۱۶﴾

Qarib: And do not say what your tongues falsely describe ‘This is lawful, and that is forbidden, ‘ in order to forge a lie about Allah. Indeed, those who forge a lie about Allah shall never prosper.
Sarwar: (Unbelievers), do not follow whatever your lying tongues may tell you is lawful or unlawful to invent lies against God. Those who invent lies against God will have no happiness.
Shakir: And, for what your tongues describe, do not utter the lie, (saying) This is lawful and this is unlawful, in order to forge a lie against Allah; surely those who forge the lie against Allah shall not prosper
Pickthall: And speak not, concerning that which your own tongues qualify (as clean or unclean), the falsehood: “This is lawful, and this is forbidden,” so that ye invent a lie against Allah. Lo! those who invent a lie against Allah will not succeed.
Yusufali: But say not – for any false thing that your tongues may put forth,- “This is lawful, and this is forbidden,” so as to ascribe false things to Allah. For those who ascribe false things to Allah, will never prosper.
AlRida: And (O People!) In order to support your own claim, do not fabricate lies (about the rules of Allah) by saying: “This is (religiously) allowed, and that is forbidden!” so that you forge a lie about Allah. Indeed, those who forge a lie about Allah, will not be successful.

برای درک بهتر این مشکل که ناشی از ترجمه غلط فقط یک حرف یعنی «ل» است؛ به ترجمه های فارسی این آیه هم توجه می کنیم:

انصاریان: و به سبب دروغی که زبانتان گویای به آن است، نگویید: این حلال است و این حرام، تا به دروغ به خدا افترا بزنید [که این حلال و حرام حکم خداست]؛ مسلماً کسانی که به خدا دروغ می بندند، رستگار نخواهند شد.
خرمشاهی: و با هر دروغى كه به زبانتان مى‏آيد، مگوييد كه اين حلال است و اين حرام، تا بر خداوند دروغ بسته باشيد، زيرا كسانى كه بر خداوند دروغ ببندند رستگار نمى‏شوند
فولادوند: و براى آنچه زبان شما به دروغ مى ‏پردازد مگوييد اين حلال است و آن حرام تا بر خدا دروغ بنديد زيرا كسانى كه بر خدا دروغ مى ‏بندند رستگار نمى ‏شوند
قمشه‌ای: و شما نباید از پیش خود به دروغ چیزی را حلال و چیزی را حرام گویید و به خدا نسبت دهید تا بر خدا دروغ بندید، که آنان که بر خدا دروغ بندند هرگز روی رستگاری نخواهند دید.
مکارم شیرازی: بخاطر دروغي كه زبانهاي شما توصيف مي‏كند نگوئيد اين حلال است و آن حرام، تا بر خدا افترا ببنديد، كساني كه به خدا دروغ مي‏بندند رستگار نخواهند شد.
با وجود ترجمه های بسیار خوب مترجمین محترم، ابهام و اغماض این ترجمه ها به دلیل عدم توجه به همان یک حرف، قابل توجه است.

ب. نمونه دیگر ترجمه این آیه شریفه است:
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿۵۴﴾ البقره.
در بعضی ترجمه ها برای «فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ» فقط «خودتان را بکشید» ترجمه شده است، که بیشتر خودکشی را به خواننده القاء می کنند.
یا این که نوشته اند: ” مردم خود را بکشید” مثل:

Qarib/Sarwar: slay yourselves
Shakir: kill your people

در حالیکه ترجمه های دیگری با باز کردن پرانتز معنا را رسانده اند: مثل

Pickthall: kill(the guilty) yourselves
Yusufali: slay yourselves (the wrong-doers)
Al-Rida: so kill (the guilty ones amongst) yourselves (as punishment)

۶. عدم آشنایی با زبان قرآن

الف. عدم استفاده از توضیح یا پرهیز کردن از استفاده چند کلمه به جای یک کلمه:

در بعضی موارد، این تکنیک ترجمه ای الزامی به نظر می رسد. موارد بسیاری از نمونه های این عامل سخت شدن ترجمه ها را در بالا ذکر کردیم. نمونه دیگر این آیه است:

O People! A parable has been given, so listen to it: “Indeed, those whom you call upon (as gods) instead of Allah, have never created a fly, (and they will not be able to), even if they gather (their abilities) together. And if a fly steals any part of them, they could never retrieve it from (the fly)’. (Both) the seeker (of those false gods) and the (gods) which are desired, are so weak.

برای فهم مطلب، باید سعی کنیم که ترجمه را یک بار بدون پرانتزها و بعد با خواندن پرانتزها بخوانیم و تفاوت را دریابیم.

ب. کلمه نامناسب:

❖ عدم دقت در انتخاب کلمه مناسب وقتی بیش از یک احتمال وجود دارد. در ترجمه فارسی که گاهی از همان کلمه عربی استفاده می شود و یا در ترجمه به زبانهای دیگر، وقتی مترجم همان مفهومی که در زبان مادری (مثلا فارسی) یا زبان های دیگری که صحبت می کند را به زبان بعدی (مثلا انگلیسی) ترجمه می کند. مثلا کلمه «واسع» هم به معنای «گسترش دهنده» است و هم «چیزی که گسترده» است. مترجم باید با دقت به سیاق تشخیص بدهم که «خدا واسع است» یعنی وسعت یا گسترش دهنده است در حالی که «ارض خدا واسع است» یعنی گسترده است.

❖ نمونه دیگر از انتخاب کلمه غلط از بین معانی موجود:
وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا

Qarib: And to every human ? We have fastened to him his bird of deeds upon his neck; and on the Day of Resurrection We shall bring forth to him a book spread open wide.
Al-Rida: And We have made every human’s fate dependent on their deeds and fastened it around their neck. And on the Day of Resurrection, We will bring out the record of their deeds for them, in a wide open book.

ج. ترجمه بدون توجه به اصول اعتقادی اسلام مثل عدل الهی.

به ترجمه این آیه توجه بفرمایید:
… فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ

Al-Rida: … Allah allows whoever is not in line with His Wishes to go astray and guides whoever is in line with His Wishes.
Qarib: …But He leads astray whomsoever He will and gives guidance to whomsoever He will.
Sarwar: …He guides or causes to go astray whomever He wants.
Shakir: … but He causes to err whom He pleases and guides whom He pleases;
Pickthall: … but He sendeth whom He will astray and guideth whom He will,
Yusufali: …: But He leaves straying whom He pleases, and He guides whom He pleases…

ترجمه صحیح تر می تواند از ایجاد شبهه در ذهن خواننده جلوگیری کند.

د. بی توجهی به تأکیدها:

❖ مثلاً جایی که قرآن با آوردن مفعول قبل از فعل، مطلبی را با تاکید می فرماید، اما مترجمی که با زبان عربی آشنایی کافی ندارد، از ذکر تاکید خودداری می کند. مثال:
و علیه فلیتوکّل المتوکّلون»(یوسف/67)

Shakir: …and on Him let those who are reliant rely
Pickthall:…and in Him let all the trusting put their trust.
Al-Rida:… and everyone must put their trust in Him only

❖ نادیده گرفتن تعظیم با استفاده از ضمیر دور:
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ﴿۲﴾
ترجمه سطحی : «آن کتابی است که …» و ترجمه صحیح تر: «این کتاب با عظمتی است که …»

Al-Rida: This is the (Holy and great) Book that, without a doubt, there is guidance in it for the pious.
Sarwar: There is no doubt that this book is a guide for the pious;
Shakir: This Book, there is no doubt in it, is a guide to those who guard (against evil)
Pickthall: This is the Scripture whereof there is no doubt, a guidance unto those who ward off (evil).
Yusufali: This is the Book; in it is guidance sure, without doubt, to those who fear Allah;

۷. نادیده گرفتن کمبود های در زبان انگلیسی

مثلاً عدم نشان دادن مخاطب آیه: در بسیاری از آیات قرآن، کسی که آن را تلاوت می کند، عهده دار فهم مخاطَب آیه است. از مترجم انتظار می رود که تا حد امکان، فهم آیه را برای خواننده آن ترجمه آسان سازد. همچنین کلمه You در انگلیسی، هم برای «تو» یعنی مفرد مخاطب و هم برای «شما» یعنی جمع آن استفاده می شود. بدون توجه به این نکته، ممکن است برای خواننده سردرگمی ایجاد شود و مثلا آن چه که مخاطب آن پیامبر صلی الله علیه و آله است، برای بقیه مردم در نظر بگیرد و بالعکس.

❖ این آیه بدون ذکر مخاطب، ممکن است خطاب به پیامبر ص در نظر گرفته شود:
وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ ﴿۴۲﴾

And (O Human!) Do not assume that Allah is unaware of what the unjust people do. He only postpones (their punishment) until the Day on which all eyes will be staring (out of fear).

❖ در این آیه، بدون پرانتز و ذکر مخاطبین، ممکن است مسلمین به عنوان مخاطب آن در نظر گرفته شود در حالی که خطاب به کفار است.
قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ ﴿۶۶﴾

(O Deniers of the Truth! You will not be helped because) certainly the verses about My Signs were recited to you, but (instead of accepting them) you turned on your heels refusingly.

۸. تقلید از ترجمه های قبلی

در بسیاری از ترجمه ها، اشتباهات مترجمین قبلی تکرار شده است. اگرچه ممکن است این تصادفی باشد، به نظر می آید کپی کردن از دیگران باعث این اشتباهات شده باشد.

۹. جمع را مفرد کردن و بالعکس:

این تغییرات بدون دلیل موجه می توانند معنا را تغییر بدهند.
مانند: …كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ ﴿۸۱﴾

… that He perfects His favors upon you, in order that you submit …

در حالی که His favor ترجمه دقیقتر است.

امید است که این مقاله، چراغی باشد برای آگاهی مترجمان به زبانهای مختلف و ذخیره ای برای آخرت همه ما.

التماس دعا