مقدمه
زیارت جامعه کبیره یکی از متون دعایی مهم شیعه است که به امامان معصوم (علیهمالسلام) نسبت داده شده و دربردارنده آموزههای عمیق توحیدی، امامشناسی، و ولایت است.
بر اساس حدیث مشهور و مورد اتفاق همه مسلمانان، “حدیث ثقلین”، قرآن کریم و اهلبیت (علیهمالسلام) همواره همراه و و مکمل یکدیگرند.
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم:
«إِنِّی تَارِک فِیکمُ الثَّقَلَینِ مَا إِنْ تَمَسَّکتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا, کتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّى یرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا کیفَ تَخْلُفُونِّی فِیهِمَا أَلَا هذا عَذْبٌ فُراتٌ فَاشْرَبُوا وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ فَاجْتَنِبُوا»
بنابراین، همانگونه که قرآن مکتوب و خاموش نیاز به تفسیر و توضیح دارد، قرآن ناطق، یعنی اهلبیت (علیهمالسلام)، نیز باید به درستی درک و شناخته شوند تا بتوان از برکات آنان بهرهمند شد و به دلیل عمق علم و معرفت آنها، کلام آنها به تفسیر و توضیح نیاز دارد. در این مسیر، بهترین منابع برای آموزش و کمک به درک آنان، خود اهلبیت (علیهمالسلام) و قرآن کریم هستند. و میتوان گفت که درک کامل جایگاه اهلبیت (علیهمالسلام) جز از طریق ثقلین امکانپذیر نیست.
امام علی (علیهالسلام) میفرمایند: «این کتاب (قرآن) کتاب خاموش خداوند است هذا كتابُ الله الصامت و من مفسر آن هستم وأنا المُعَبِّرُ عنه. پس کتاب گویای خداوند را بگیرید فَخُذوا بكتاب الله الناطق و از حکم کردن بر اساس کتاب خاموش خداوند دست بردارید وذروا الحُكمَ بكتاب الله الصامت، زیرا مفسر آن جز من نیست إذ لا مُعَبِّرَ عنه غيري.»
همچنین امام علی (علیهالسلام) در حدیثی دیگر میفرمایند: «من علم (بخشیده شده از سوی) خدا هستم أنا علمُ الله… و من زبان گویای خدا هستم ولسانُ الله الناطق.»
شیعیان به اغراق درباره اهلبیت (علیهمالسلام) متهم شدهاند. با این حال، اگر بتوانیم ادعای خود را از طریق قرآن و احادیثی که درباره صحت آنها اجماع وجود دارد، اثبات کنیم، نه تنها اغراقگر نخواهیم بود، بلکه این امر نقصان دانش یا دیدگاه متعصبانه دیگران را نیز ثابت خواهد کرد.
معنای زیارت:
زیارت، یکی از راههای شناخت فضایل اهلبیت (علیهمالسلام) و نزدیکتر شدن به آنها است. زیارت در لغت عربی به معنای قصد کردن و هدفگیری است، اما اصطلاحاً به دیدار دیگران با نیت احترام، ارزشگذاری به آن فرد و نزدیک شدن به او از نظر فیزیکی و روحی گفته میشود. و در اصطلاح دینی، به دیدار حضوری یا معنوی با هدف احترام و تقرب به اولیای الهی گفته میشود. امروزه زیارت بیشتر به معنای دیدار از قبور افراد مقدس بهکار میرود.
دربین مسلمانان، مخصوصا شیعیان، زیارت از اعمال مهم عبادی محسوب می شود و غیر قابل قبول به نظر می رسد که فردی عملی را انجام دهد، اهمیت فراوان قائل شود و برای آن متحمل مخارج و زحمت بسیار شود، اما معنای آن را نداند.
“سلام” بخش مهم زیارات:
زیارت معمولاً با فرستادن سلام و درود به آنها آغاز میشود، با گفتن: “سلام” (اَلسَّلامُ).
اعتقاد دینی و استنتاج عقلی ما اینست که خدای متعال، عبث انجام نمی دهد و امر به آن نمی کند. اگر کلمه دیگری برکات و خواص سلام را داشت، حتما خدای متعال آن را انتخاب می کرد و به آن امر می فرمود. حتی در قرآن کریم، کلماتی که غیر عربی بودند هم وجود دارد و ادعای بعضی که سلام را یک کلمه عربی یا مخصوص فرهنگ عربی می دانند پذیرفتنی نیست. سلام، واژه ای دینی و اسلامی است.
چرا سلام بگوییم؟
۱. دستور خداوند:
قرآن کریم بهصراحت مؤمنان را به فرستادن صلوات و سلام امر میکند:
إِنَّ اللَّهَ وَ مَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً
“بهراستی خدا و فرشتگان او بر پیامبر درود میفرستند؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، شما نیز بر او درود فرستید و کاملاً تسلیم باشید.” (سوره احزاب، آیه 56)
امر خدای متعال به فرستادن سلام به پیامبر اکرم ص، نشان دهنده اهمیت آن و داشتن تاثیر واقعی است. سلام آخر نماز، برای هر مسلمان واجب است و هر روز، وظیفه هر مسلمان نمازگزار است که به همه فرشتگان ومومنین اعم از انبیاء، صلحاء، شهدا، اولیاء و حتی خود فرد نمازگزار سلام بفرستد.
۲. سنت خداوند:
خدای متعال سنت هایی چون املاء، استدراج و نصرت مومنین دارد. همچنین سلام کردن به بندگان خاص خدا، از سنن الهی است. فهم و عمل در راستای سنت الهی، ما را به خداوند و بندگان برگزیده او نزدیکتر میکند.
حتی بدون وجود دستور مستقیم، سنت خداوند بر سلام فرستادن بر بندگان صالح او تأکید دارد:
◦ عَلَى إِلْ يَاسِينَ (سوره صافات، آیه 130)
◦ سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (سوره صافات، آیه 120)
◦ سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (سوره صافات، آیه 109)
◦ سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (سوره صافات، آیه 79)
◦ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى (سوره نمل، آیه 59)
این موارد نشاندهندهی ارزش و جایگاه فرستادن سلام بهعنوان تأییدی الهی است.
۳. بیان تولی و تبری:
گفتن سلام، راهی برای محبت و وفاداری (تولی) و اعلام آن به دوستان خدا و سلام نکردن راهی برای دوری (تبری) از دشمنان او و اعلام آن است.
گاهی در قرآن به مسلمانان امر شده است که برای نشان دادن اینکه با کسی سر جنگ نداریم اما آنها را می خواهیم رها کنیم، از این لفظ استفاده کنیم؛ این سلام متارکه است و موضوع بحث ما نیست. مانند:
« وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ »
۴. دعای مستجاب:
با گفتن سلام، از خداوند درخواست میکنیم که سلام خود را بر دیگران نازل کند. در حقیقت، سلام دعایی مستجاب است که خدای کریم و لطیف به ما هدیه داده است که هر مسلمانی می تواند به مسلمان دیگر هدیه بدهد.
۵. سَلَام نعمتی است که نمیتوانیم خوبی آن را درک کنیم.
در بهشت، سه نوع برکت وجود دارد:
◦ برکاتی که از پیش فراهم شدهاند: “نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ”
(پذیراییای از سوی پروردگار آمرزنده و مهربان، سوره فصلت، آیه 32)
◦ منتظر درخواست یا آرزو شدن: لَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ / لَهُمْ مَا يَدَّعُونَ
◦ فراتر از تصور ما: وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ
سَلَام نوعی از این نعمت نهایی است که نمیتوانیم درک کنیم. ما نمیفهمیم چه لذت عظیمی است که کسی از جانب خداوند سلام دریافت کند. وقتی میفرماید: سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ یعنی: لَهُمْ سَلَامٌ
۶. وقتی مردم از پیامبران پیروی میکنند، ممکن است آنان نیز نعمت سلام از جانب خداوند را دریافت کنند:
سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ * إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. در بعضی تفاسیر می خوانیم که همه محسنین از این برکت یعنی سلام خدا بر پیامبرانش بهره می برند.همان گونه که علمایی که پیرو انبیاء هستند از نعمت های پیامبران ارث می برند: «الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ»؛ که البته منظور ارث بردن مال دنیا نیست، بلکه از علم آنها و برکات دعوت آنها و همچنین می توانند از برکات سلام بر پیامبران بهره مند شوند.
۷. سلام، یکی از نامهای خداوند است:
السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ
شاید سلام فرستادن، اشاره دارد به اینکه ما آرزو داریم خداوند، که سلام و امن است، آن شخص را در امان و سلامت نگه دارد. و «سلام علیکم» یعنی «علیکم برکةُ اسمٍ من أسماء الله، وهو السلام».
۸. این نشان میدهد که اهلبیت (علیهمالسلام) زنده هستند:
وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
بهویژه با خطاب «یا» و اضافه «کُم» در عبارت السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّةِ که نشاندهنده باور ما به حضور آنان و احترام ما به ایشان است.
تبصره اینکه این آیه شریفه نمی خواهد زنده بودن را محدود به شهداء در راه خدا بکند؛ بلکه به اینکه آنها زنده هایی هستند که از خدا روزی می گیرند اشاره دارد. چون همه در عالم برزخ زنده هستند. پس اهل البیت علیهم السلام که زنده اند، با تضمین الهی روزی دارند و روزی می گیرند، و با اذن الهی، اعطاء می کنند و از رزق الهی می بخشند.
۹. همچنین باید به یاد داشته باشیم که: پاسخ دادن به سلام دیگران واجب است:
وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ….
(و هنگامی که به شما درودی داده شد، به گونهای بهتر از آن پاسخ دهید یا همان را بازگردانید…) (سوره نساء، آیه 86)
پس به دلیل اینکه اهلبیت (علیهمالسلام) کریم و بخشنده هستند، به سلام ما با پاسخی بهتر و کریمانهتر، یعنی «أَحْسَنَ مِنْهَا» پاسخ خواهند داد. پس سلام به آنها، قطعا موجبات خیر و برکت است. پاسخ به سلام واجب است. حتی در حین نماز، که احرام بستن و بر خود حرام کردن اعمال بسیاری مانند خوردن، آشامیدن، روی از قبله برگرداندن،… است، در پاسخ سلام استثناء قائل شده است.
۱۰. به ما امر شده است که هنگام ورود به هر خانهای سلام کنیم:
فَاِذَا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى اَنْفُسِكُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَیِّبَةً
(و هنگامی که به خانهای وارد شدید، بر خودتان سلام کنید؛ سلامی از جانب خداوند که مبارک و پاکیزه است.)
این سلام، اگرچه از زبان ما صادر می شود، برکاتی از مقام «عند الله» دارد که آن مبارک و پاک قرار داده است. اگر سلام به خود باعث برکت است، سلام به دیگران هم باعث برکت برای خودمان و هم برای دیگران است.
۱۱. آرزوی سلامتی دین و دنیا:
با سلام برای همدیگر، آرزوی سلامتی دین و دنیا می کنیم. پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) هنگام خداحافظی این کلمات را میفرمودند:
زَوَّدَكُم اللّه ُ التَّقوى، وَوَجَّهَكُم إلى كُلِّ خَيرٍ، وَقَضى لَكُم كُلَّ حاجَةٍ، وَسَلَّمَ لَكُم دِينَكُم وَدُنياكُم، وَرَدَّكُم إلَيَّ سالِمِينَ.
(خداوند شما را به تقوا توشه دهد، و شما را به سوی هر خیری هدایت کند، و همه حاجات شما را برآورده سازد، و دین و دنیای شما را سلامت نگه دارد، و شما را سالم به سوی من بازگرداند.)